Dawne bazy sowieckie, bunkry Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego, pruskie forty - obiekty wojskowe to jedne z najciekawszych, ale też najbardziej złożonych celów urbexu. Oprócz ogólnych zasad z naszego przewodnika prawnego dochodzą tu przepisy wojskowe, ochrona zabytków, zakaz fotografowania, strefy dla dronów i niewybuchy. Ten artykuł zbiera je w jednym miejscu. Stan prawny: październik 2026.
⚖️ Art. 193 KK po nowelizacji 2023
Od 1 października 2023 r. naruszenie miru domowego (art. 193 KK) jest ścigane wyłącznie na wniosek pokrzywdzonego. Bez formalnego wniosku właściciela organy ścigania nie podejmują działań.
Art. 193 § 1 KK penalizuje „wdarcie się do cudzego domu, mieszkania, lokalu, pomieszczenia albo ogrodzonego terenu” albo nieopuszczenie go wbrew żądaniu. Kara: grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do 1 roku. W praktyce sądy stosują najczęściej warunkowe umorzenie lub grzywnę.
Kluczowe dla urbexu: przepis obejmuje nie tylko ogrodzony teren, ale też budynki i pomieszczenia - wejście do bunkra czy koszar może więc podpadać pod art. 193 nawet wtedy, gdy wokół nie ma płotu. Ogrodzenie ma znaczenie dla otwartego terenu: sam spacer po nieogrodzonym terenie powojskowym nie jest naruszeniem miru domowego. Na takim terenie w grę wchodzi co najwyżej wykroczenie z art. 157 KW (grzywna do 500 zł lub nagana), ale tylko wtedy, gdy nie opuścisz go na żądanie osoby uprawnionej - samo wejście nie jest wykroczeniem.
🪖 Zakaz wstępu na tereny wojskowe
Art. 79 ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP: wejście na teren zajęty na zakwaterowanie SZ lub strefę niebezpieczeństwa to wykroczenie. Grzywna do 5000 zł, w praktyce mandaty do 500 zł.
Kluczowe ograniczenie: przepis dotyczy wyłącznie terenów aktualnie zajętych przez wojsko. Jeśli obiekt przekazano AMW, gminie lub osobie prywatnej - art. 79 nie ma zastosowania. Dotyczy to większości dawnych baz sowieckich (Borne Sulinowo, Kłomino, Szprotawa).
Teren zamknięty wymaga oznakowania tablicami. Typowa formuła: „TEREN POLIGONU WOJSKOWEGO - WSTĘP WZBRONIONY - PRZEBYWANIE GROZI ŚMIERCIĄ LUB KALECTWEM.” Po cofnięciu statusu terenu zamkniętego obiekt traci tę ochronę.
📸 Zakaz fotografowania - nowelizacja 2025
Art. 616a ustawy o obronie Ojczyzny wprowadzono w 2023 r. Rozporządzenie MON obowiązujące od kwietnia 2025 r. objęło zakazem ok. 25 000 obiektów (w tym wodociągi, mosty, dworce). Po krytyce, m.in. ze strony RPO, ustawa z 25 czerwca 2025 r. (w życiu od 12 sierpnia 2025 r.) radykalnie zawęziła zakres.
Obecnie zakaz dotyczy wyłącznie obiektów „zajmowanych przez jednostki wojskowe lub służby specjalne”, oznaczonych znakiem zakazu. Obie przesłanki muszą być spełnione łącznie. Kara: wyłącznie grzywna (usunięto karę aresztu), choć nadal możliwy jest przepadek sprzętu. Wyjątki: krajobraz, zgromadzenia publiczne, nagrania z pojazdu w ruchu.
Opuszczone bazy, bunkry i fortyfikacje nie podlegają zakazowi z art. 616a.
🗺️ Kto jest właścicielem dawnych obiektów wojskowych?
Po wycofaniu wojsk radzieckich w 1993 r. Polska przejęła 59 garnizonów i ponad 70 000 ha terenów, w tym 13 lotnisk. Większość z nich trafiła później do gmin, Lasów Państwowych i - za pośrednictwem Agencji Mienia Wojskowego - do prywatnych nabywców.
Mozaika własnościowa:
- Gminy - Borne Sulinowo, Legnica, częściowo Szprotawa
- Lasy Państwowe - Wilczy Szaniec (Nadleśnictwo Srokowo)
- Prywatni nabywcy - Twierdza Modlin (cytadela sprzedana za 17,85 mln zł w 2013 r.)
- Mieszane - Twierdza Osowiec (część fortów należy do wojska, Fort IV jest udostępniany przez Biebrzański Park Narodowy)
- Czynne bazy - Świętoszów (10. Brygada Kawalerii Pancernej) - teren zamknięty
Różnica jest fundamentalna: teren zamknięty (aktywny obiekt, zamazany na mapach) = pełny zakaz wstępu. Teren powojskowy (przekazany do zagospodarowania) = zasady ogólne jak każda inna nieruchomość.
🏛️ Ochrona zabytków - do 8 lat więzienia
Art. 108 ustawy o ochronie zabytków: niszczenie lub uszkodzenie zabytku to kara od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Nieumyślnie - do 2 lat. Za zniszczenie zabytku sąd obowiązkowo orzeka nawiązkę do jego wartości, a za uszkodzenie - przywrócenie stanu poprzedniego lub nawiązkę. Poszukiwanie zabytków bez pozwolenia (np. z wykrywaczem metali) to przestępstwo z art. 109c - do 2 lat (zapowiadana liberalizacja przepisów dla detektorystów ma wejść w życie dopiero 1 stycznia 2027 r.).
W rejestrze zabytków: Twierdza Kłodzko, Wilczy Szaniec, Mamerki, Twierdza Świnoujście, Rejon Umocniony Hel, cytadele w Warszawie i Poznaniu, Stare Miasto w Zamościu z fortyfikacjami (UNESCO), Twierdza Boyen (od 1975 r.), Twierdza Modlin (od 1957 r.). Nawet nieumyślne uszkodzenie zabytkowego elementu fortyfikacji może skutkować poważnymi konsekwencjami.
💣 Niewybuchy - realne zagrożenie śmiertelne
Lasy Państwowe w ramach projektu rekultywacji terenów powojskowych (zakończonego ok. 2015 r.) oczyściły ponad 30 000 ha i wydobyły ok. 1,5 miliona niewybuchów. Koszt: ok. 130 mln zł. Problem daleki od rozwiązania.
Przykłady tragicznych wypadków:
- Las w gminie Brochów k. Sochaczewa (2023) - eksplozja niewybuchu przy ognisku, zginął 26-latek, drugi został ciężko ranny
- Wola Górzańska (2017) - wrzucony do ogniska niewybuch z czasów wojny eksplodował, jeden mężczyzna zginął, drugi trafił do szpitala
- Kuźnia Raciborska (2019) - podczas prac saperskich zginęło trzech saperów, a kolejni zostali ranni
- Rembertów 2025 - eksplozja na poligonie ciężko raniła dwóch cywilów
Posiadanie jednego naboju bez zezwolenia to przestępstwo z art. 263 § 2 KK - od 6 miesięcy do 8 lat. Po znalezieniu niewypału: nie dotykać, zabezpieczyć, zadzwonić 112. Niewybuchy usuwają wojskowe patrole saperskie wzywane przez policję.
🚁 Drony nad obiektami powojskowymi
Strefy zakazu lotów: DRA-P (bezwzględny zakaz - czynne bazy), MCTR (lotniska wojskowe - loty tylko za zgodą i na określonych warunkach), DRA-R (loty za zgodą).
Opuszczone tereny powojskowe przekazane gminom/LP/prywatnym właścicielom nie są objęte strefami DRA-P/MCTR - chyba że zachodzi inna przyczyna (park narodowy, lotnisko cywilne). Kary za naruszenie stref: do 5 lat pozbawienia wolności (art. 212 Prawa lotniczego) albo kara administracyjna 10 000 zł za naruszenie warunków strefy (art. 209un). Przed lotem sprawdź strefy w aplikacji DroneTower PAŻP.
📍 11 lokalizacji - od muzeum po strefę śmierci
Międzyrzecki Rejon Umocniony
Muzeum Fortyfikacji i Nietoperzy w Pniewie - kilka tras z przewodnikiem, od ok. 39 zł (trasa krótka) do 100 zł (trasy ekstremalne). Rezerwat „Nietoperek” i Natura 2000. Od 15 października do 15 kwietnia część podziemi jest zamknięta (hibernacja nietoperzy). Część północna niezabezpieczona - raportowane wypadki śmiertelne (studzienki, szyby).
Wilczy Szaniec
Lasy Państwowe (Nadleśnictwo Srokowo). Wstęp biletowany (25 zł poza sezonem, 30 zł w sezonie). Większość schronów wysadzono w styczniu 1945 r.
Mamerki (Hochwald)
Prywatne muzeum z bunkrami o ścianach grubości 7 m, repliką Bursztynowej Komnaty i 38-metrową wieżą widokową. Część bunkrów w lesie bezpłatna, bez oświetlenia.
Twierdza Modlin
Cytadela (58 ha) sprzedana w 2013 r. za 17,85 mln zł (35,7 mln zł minus 50% bonifikaty za zabytek). Spichlerz nad Narwią - popularny cel urbexerów, ale niebezpieczny (grożące zawaleniem stropy).
Twierdza Osowiec
Od 1 września 2023 r. zamknięte są Muzeum i Fort I Centralny (teren wojskowy). Fort II i III nie są udostępnione do zwiedzania. Otwarty pozostaje Fort IV Nowy, udostępniany przez Biebrzański Park Narodowy.
Twierdza Boyen
Giżycko. Twierdza udostępniona do zwiedzania - trzy szlaki, regularna działalność kulturalna.
Borne Sulinowo
Od tajnego miasta niewidocznego na mapach (do 1992 r.) po gminę z 5 000 mieszkańców, muzeum militarnym i corocznym Zlotem Pojazdów Militarnych.
Kłomino
Od lat systematycznie wyburzane (m.in. w 2022 r.), zostało zaledwie kilka budynków. „Polskie miasto widmo” - brak ochrony, popularny cel urbexerów.
Szprotawa (lotnisko Wiechlice)
Część zagospodarowana (osiedle, strefa przemysłowa), część opuszczona - hangary i pozostałości infrastruktury lotniskowej.
DAG Krzystkowice
Niemiecka fabryka materiałów wybuchowych (35 km², według dostępnych opracowań ok. 65% produkcji heksogenu III Rzeszy w 1943 r.). Setki obiektów w lesie, poważne zagrożenia chemiczne. Własność: Lasy Państwowe, jednostka wojskowa, Zakład Karny.
Poligon Orzysz ⚠️
Czynny teren zamknięty z jednostkami NATO. Wstęp bezwzględnie zakazany. Regularne strzelania amunicją bojową - realne zagrożenie śmiertelne.
🌍 Jak to robią sąsiedzi
🇩🇪 Niemcy - §123 StGB, do 1 roku lub grzywna, ściganie na wniosek (jak w Polsce od 2023 r.). Wejście na nieogrodzony obiekt nie stanowi automatycznie przestępstwa. Teufelsberg, Beelitz Heilstätten, Wünsdorf - wiele lokalizacji de facto tolerowanych.
🇨🇿 Czechy - § 178 kodeksu karnego chroni mieszkania: do 2 lat, a do 5 lat przy użyciu przemocy z bronią lub w grupie. Opuszczonych obiektów wojskowych dotyczy rzadko. Ciekawe przekształcenia: Javor 51 - dawny radziecki skład głowic jądrowych, dziś Atom Museum (podobny obiekt w Polsce to Podborsko). Dawny poligon Ralsko (ok. 250 km²) oczyszczano z amunicji w latach 1993-2004.
🇱🇹 Litwa - Plokštinė, radziecka baza rakietowa, teraz Muzeum Zimnej Wojny (ok. 35 000 odwiedzających w 2024 r., zejście do 27-metrowego szybu). 🇱🇻 Łotwa - Skrunda-1, tajne miasto radarowe (5 000 mieszkańców), od 2018 r. przejęte przez wojsko.
🎯 Praktyczne scenariusze
Scenariusz 1: Dawna baza wojskowa, własność gminy
Teren nieogrodzony, nie jest terenem zamkniętym MON. Art. 79 nie ma zastosowania. Spacer po terenie nie narusza art. 193 KK, ale wejście do zamkniętych budynków już może - ściganie wymaga jednak wniosku gminy. Realistycznie: pouczenie i wezwanie do opuszczenia terenu. Prawdopodobieństwo interwencji: niskie.
Scenariusz 2: Czynny poligon
Żandarmeria Wojskowa regularnie karze mandatami osoby wchodzące na czynne poligony. Mandat: do 500 zł. Ale realne zagrożenie to śmierć - strzelania amunicją bojową.
Scenariusz 3: Ochrona fizyczna
Art. 36 ustawy o ochronie osób i mienia: ochrona może wylegitymować, wezwać do opuszczenia terenu, a w ściśle określonych sytuacjach użyć środków przymusu bezpośredniego i ująć osobę stwarzającą zagrożenie do czasu przybycia policji. Szczegóły w artykule Uprawnienia ochrony na obiektach.
Scenariusz 4: Znalezienie amunicji
Nie dotykać. Zabezpieczyć. Zadzwonić 112. Materiał wybuchowy zachowuje właściwości niezależnie od daty produkcji. Jeden nabój bez zezwolenia = art. 263 § 2 KK (6 miesięcy - 8 lat).
💰 Odpowiedzialność cywilna właściciela
Art. 434 KC: odpowiedzialność na zasadzie ryzyka za zawalenie budowli - samoistny posiadacz odpowiada niezależnie od winy, jeśli zawalenie wynika z braku utrzymania budowli w należytym stanie albo z wady konstrukcji. Jeśli bunkier zawali się na eksploratora, gmina/AMW/LP odpowiada na tej zasadzie.
Art. 362 KC: wejście na teren oznakowany zakazem wstępu = przyczynienie się poszkodowanego (obniżenie odszkodowania). Tabliczka „wejście na własne ryzyko” nie zwalnia automatycznie z odpowiedzialności. Przy rażącym przyczynieniu (np. wejście na czynny poligon mimo tablic) obniżenie odszkodowania może być bardzo duże.
✅ Podsumowanie
Prawo łagodnieje: art. 193 KK na wniosek (2023), zakaz fotografowania zawężony (2025). Ale bunkry nie łagodnieją - 1,5 mln wydobytych niewybuchów to wierzchołek góry lodowej.
Najważniejsza zasada: teren czynny wojskowo ≠ teren powojskowy. Na poligonie - mandat lub śmierć. Na terenie przekazanym gminie - ryzyko prawne minimalne, ale ryzyko fizyczne (zawalenie, UXO, skażenia) realne. Przed wyjazdem przeczytaj też nasze poradniki Zagrożenia podczas urbexu i Jak przygotować się na urbex.
📚 Czytaj też
- Śmiertelne upadki: katalog wypadków podczas urbexu w Polsce - udokumentowane zgony i obrażenia oraz wnioski z nich;
- Azbest i substancje toksyczne w opuszczonych budynkach - jak rozpoznać zagrożenie i jak się chronić;
- Co zabrać na urbex - kompletna lista sprzętu - maska P3, kask, buty, światło i apteczka z konkretnymi modelami;
- Opuszczone miejsca, które odwiedzili youtuberzy w 2026 roku - 23 filmy z Polski i świata z linkami do mapy;
